دوران امـامـت پـيـشـواى شـشـم از نـظـر فـرهـنـگـى دوران تـحـول فـكـرى و پيدايش و گسترش فرقه ها وگروههاى مختلف اعتقادى بود. در اين دوران كه نـسـلهـاى جـديـدى از تـازه مـسـلمـانـان بـا مليتهاى گوناگون به امّت بزرگ اسلامى پيوسته بـودنـد، بـطـور طـبـيـعـى عـقـايد و يافته هاى علمى و فرهنگى خود را نيز به جهان اسلام وارد كردند؛ از سوى ديگر شرايط سياسى ـ اجتماعى جامعه اسلامى ، فتوحات نظامى و گستردگى قلمرو مناطق تحت نفوذ اسلام ايجاب مى كرد مسلمانان با دنياى خارج ، روابطى گسترده برقرار كنند و با افكار و انديشه هاى فلسفى و كلامى بيگانگان آشنا شوند.
ايـن تـحـوّل ، بـر فـرهـنـگ جـامـعـه اسـلامـى و افـكـار مـسـلمـانـلان تـاءثـيـر قـابـل توجهى گذاشت . و باب بحث و جدال و مناقشات علمى بر روى بسيارى از حقايق و معارف اسـلامـى گشوده شد. ليكن پيامدهاى منفى زيادى نيز به بار آورد كه نفوذ افكار بيگانگان در مـيـان مـسـلمـانـان و در پى آن پديد آمدن شبهات و انحرافات فكرى و اعتقادى ـ كه به عنوان يك خطر جدّى ، اسلام را تهديد مى كرد ـ از جمله آنهاست .
فـاصـله زمـانـى بـيـش از يـك قـرن آغـاز ايـن دوره بـا ظـهـور اسـلام ، و روى كـار آمـدن نسل جديدى از تازه مسلمانان ، حاكميّت جوّ اختناق و فشار از سوى حكمرانان اموى و عباسى ، بر كـنـارى امـامـان مـعـصـوم عـليـهـم السّلام از منصب رهبرى و ارشاد امت و تحريف و وارونه جلوه دادن بـسـيـارى از اصـول و مـعـارف اسـلامـى تـوسـط قدرتمنداران اموى و عالمان در بارى و ... امّت اسـلامـى ايـن دوره را از نـظـر آگـاهـى و شناخت نسبت به اسلام ناب و معارف آن در پايين ترين سـطـح خـود قـرار داده بـود. اعـتـراف گـروهى از مردم شام نزد سفاح ، خليفه عباسى ـ مبنى بر ايـنـكه ما تاكنون نمى دانستيم رسول خدا(ص ) بجز بنى اميّه ، خويشانى هم دارد، تا آنكه شما قيام كرديد و مطلب براى ما آشكار شد. 
ـ گواه روشنى براى حقيقت است .
ايـن زمـيـنـه هـا و عـوامـل ، تـهـاجـم فـرهـنـگـى گـسـتـرده اى را عـليـه اسـلام اصـيـل بـه دنـبـال داشـت . كـشـمـكـشـهـاى عـلمـى و مـبـاحـثـات و مـنـاظـرات پـيـرامـون مـسـائل اعـتـقـادى مـوجـب پـيـدايـش و نـشـور و نـمـاى احـزاب و گـروهـاى مـذهـبـى و غـيـر مـذهـبى از قبيل :( كيسانيّه )، (زيديّه )، (غلات )، (مرجئه )، (معتزله )، (خوارج )، (زنادقه ) و... شد. هرگروه بـراى خـود، مـدرسـه و تـشـكـيلاتى داشت و با گروههاى ديگر با مناظره و مجادله مى پرداخت . متاءسفانه برخى از گروههاى انحرافى ، حمايتهاى دستگاه خلافت را نيز با خود داشتند.
از سوى ديگر، پيدايش و گسترش روز افزون انديشه هاى ناسالم ، عطش فراگيرى فرهنگ و مـعـارف اصـيـل اسـلام را در مسلمانان واقعى افزوده زمينه نزديك شدن آنان بيش از پيش به بيت امامت را فراهمى مى ساخت .
ايـنـهـا هـمـه مـسـائلى بـود كه اين دوران را از نظر فرهنگى در مقايسه با دورانهاى پيشين ، يك دورانيبحرانى و استثنايى به شمار آورده ، نهضت عليم بنيادين و گسترده اى را از سوى امام جعفر صادق (ع ) ايجاب مى كرد.
