بـارزترين مشخّصه حكمرانان اموى ، ضدّيت آنان با اسلام علوى و موضع گيرى عليه رهبران الهـى آن بـود. آنـان بـا نـام اسـلام و عـنـوان خـليـفـه رسـول خـدا بـر مـسـنـد خـلافـت تـكـيـه زده بـودنـد، ولى در عـمـل نـه تـنـهـا بـراى اسـلام و دسـتـورات آسـمـانـى آن ارزشـى قـائل نـبـودنـد، بـلكـه هـمـواره سـعى در خاموش كردن نور الهى داشتند. امويان اين ضدّيت را از نـيـاكـان خود به ارث برده بودند. دشمنى (امية بن عبد شمس )، نياى اعلاى امويان ، با عمويش ‍ (هاشم )، فخر فروشى (حرب بن اميّه )نسبت به (عبدالمطلب ) و كينه توزى (ابوسفيان ) در حق رسول خدا (ص ) و آيين آسمانى او در صفحات تاريخ ذكر شده و مورد اتفاق همه مورّخان است .
ابوسفيان و باندش تا جايى كه امكان داشت از هيچ كوششى براى خاموش كردن نور رسالت و ويـران سـاخـتـن بـنـاى بـا عـظـمـت و شـكوهمندى كه پيامبر (ص ) بنيادش نهاده بود، فروگذار نـكـردنـد و زمـانـى زير پرچم توحيد درآمدند كه قدرت اسلام آنان را بر سر دو راهى مرگ يا اسـلام قـرار داد و آنان براى رهايى از مرگ ، ناچار تظاهر به پذيرش اسلام كردند. و كفر و شـرك و حـقـد و كين خود، نسبت به اسلام و خاندان هاشم را همچون آتش زير خاكستر در درون خود پنهان نمودند.
مـعـاويـه ، فـرزنـد ابـوسـفـيـان ، هـمـچـون پـدرش ، اسـلام و رهـبـرى آن رسـول خـدا (ص ) را بـزرگـتـريـن و خطرناكترين دشمن خود مى دانست ، و زمانى كه به قدرت رسـيـد بـا تـمـام وجود به مقابله و مخالفت با آن برخاست . او هر چند در وضعيتى نبود كه به طـور مـسـتـقـيـم بـه جـنـگ بـا پـيـامـبـر (ص ) بـرخـيـزد، ولى سـتـيـز او بـا امـيـرمؤ منان كه جان رسـول خـدا (ص ) و جـانشين آن حضرت بود. به تصريح آن گرامى ، صلح با وى ، صلح با پيامبر (ص ) و ستيز با وى ستيز با رسول خدا (ص ) محسوب مى شد،. به طور غـيـر مـسـتـقيم به معناى ستيز با بنيانگذار اسلام بود. كشيدن خنجر بر روى ياران و فرزندان رسول خدا (ص ) و به شهادت رساندن چهره هايى همچون حسن بن على (ع ) از سوى معاويه جز با انگيزه ستيز با پيامبر(ص ) صورت نمى گرفت .
ديـگـر عـنـاصـر اين خاندان و در پى آنان ، خاندان حكم بن ابى العاص (مروانيان )، سياستها و اهـداف نياكان خود را دنبال كردند و در مجموع ، اين دو خاندان ، در مبارزه با اسلام ، كارى نماند كـه نـكـرده و در پـيـكـار با رسول اكرم (ص ) و عترت پاكش ، وسيله و ابزارى نمانده بود كه بهره نگرفته باشند.
شهادت امام مجتبى ، امام سجّاد و امام باقر عليهم السّلام به زهر كين و شهادت امام حسين و يارانش و نـيـز زيـد بـن على و فرزندش يحيى به خنجر عداوت امويان ، نمونه هاى بارزى از جنايات بى شمار سفيانيان و مروانيان ، در حق خاندان پيامبر است .
پيشوايان معصوم كه پس از پيامبر (ص ) پاسدارى از اسلام و ارزشهاى آن را بر عهده داشتند، در حـدّى كـه شـرايـط سـيـاسـى اقـتـضـا مى كرد، در برابر انحرافات ، كجرويها و تلاشهاى مـذبـوحـانـه امـويـان ، بـه مبارزه و روشنگرى پرداخته ، احساسات دينى و مذهبى مردم مسلمان را عليه عاملان و مسببان آنهمه جنايات برانگيختند.
ايـن مبارزات و روشنگريها بويژه حادثه خونين كربلا، در ايجاد تنفر از حكومت بنى اميّه و قيام عليه آنان نقش ‍ بسيار مؤ ثرى داشت .

عـصـبـيـّتـهـاى قـومـى و قبيله اى كه ريشه در فرهنگ جاهليّت داشت ، با ظهور اسلام و در پرتو تـعاليم آسمانى پيامبر (ص ) بر زير پا نهاده شد؛ ولى با رحلت آن حضرت و بيرون رفتن خـلافـت از بـسـتـر خـود، دوبـاره بـه تـدريـج زنـده و با روى كار آمدن باند اموى تشديد شد. مـسـعـودى بـا اشـاره بـه ايـن عـامـل مـى نـويـسـد: (عـصـبـيـتـهـاى قـومـى از جـمـله عوامل زوال حكومت بنى اميّه بود..
خلفاى اموى از ميان قوميتهاى مختلف تنها بر قوميّت و نژاد عرب تكيه كردند، و تمامى امتيازات ، امـكـانـات و بـيـشـتر مناصب حكومتى را در انحصار عربها و در اختيار قبيله قريش ، آن هم شاخه امـوى آن قـرار دادنـد. آنـان بـه هـمـان مـقـدار كـه بـراى نـژاد عـرب ارزش قـائل بـودنـد، مـردم غـيـر عـرب را كـه (مـوالى ) ناميده مى شدند، تحقير و طرد كرده از بديهى ترين حقوق مشروغ خود محروم مى ساختند.
حجاج بن يوسف فرمان داد: در كوفه بجز عرب كسى حق امامت جماعت ندارد. و نيز خطاب به يكى از كوفيان گفت : براى منصب قضاوت ، جز عرب شايستگى ندارد.
وى ، مـردم غـيـر عـرب را از بـصره و شهرهاى مجاور آن بيرون راند. رانده شدگان ، فرياد: وا محمّدا، وا احمدا سر مى دادند و نمى دانستند به كجا بروند. اين تحقير بدان حدّ رسيد كه گفتند: نماز را نمى شكند جز: خر يا سگ و يا يكى از موالى .
مـعـاويـه وقـتـى بـا فـزونـى تـعـداد (موالى ) روبه رو شد تصميم گرفت گروهى از آنان را بكشد، ولى احنف او را از اين كار بازداشت .
مـردى از (مـوالى ) بـا دخـترى از عربهاى (بنى سليم ) ازدواج كرد. محمد بن بشير خارجى بى درنـگ راهـى مـدينه شد و نزد هشام بن اسماعيل ، حاكم اين شهر، شكايت برد. والى پيكى نزد آن (مـولى ) فـرسـتاد و همسرش را از وى جدا كرد. علاوه بر آن ، دويست تازيانه به وى زد و موى سـر، ريـش و ابـرويـش را تـراشـيـد ... . حـتـّى پـسـرانـى از خليفه كه مادر غير عرب داشتند از دستيابى به خلافت محروم بودند..
چـنـيـن بـرخـوردهـاى جـاهلى و ستمگرانه ، عليه اين گروه از امت اسلامى از سوى حكمرانان اموى طبيعى بود كه خشم آنان را عليه حكومت برانگيزد و تمامى توان و امكاناتشان را در مسير مبارزه و سرنگونى آن بكار گيرد.

حـاكـمـان امـوى جـز سلطنت طلبى و سلطه جويى بر مردم به چيزى نمى انديشيدند. آنان براى دستيابى به سلطنت و حفظ آن ، سخت ترين و شكننده ترين فشارهاى سياسى و اقتصادى را بر مردم مسلمان وارد مى كردند.
آنـان در بـعد سياسى ، هر گونه صداى مخالفت و اعتراض ، بويژه از سوى شيعيان و علويان را در سـيـنـه هـا خـفه ساخته ، مخالفان را با شگردهاى گوناگون از صحنه مبارزه بيرون مى كـردنـد. امـويـان در بـرخـورد بـا مخالفان حكومت خود از هيچ قانون و ضابطه اى پيروى نمى كـردنـد و افراد را به صرف گمان ، دستگير نموده ، به سخت ترين و وحشيانه ترين روشها كيفر مى دادند.
در بـعـد اقـتـصادى ، به جاى حلّ مشكلات اقتصادى جامعه و ايجاد امكانات لازم براى رفاه عمومى بـا بـسـتـن مـاليـاتـهـاى سـنـگـيـن و كـمـرشـكـن بـر مـردم مـسـلمـان ، حـتـى غـيـر مـسـلمـانـان از اهل ذمّه ، آنان را تحت فشار قرار داده ، در مقابل ، روز به روز به زرق و برق ، اسرافكاريها و عياشيهاى دربار مى افزودند. سياست اقتصادى امويان هم در بعد وضع قوانين و دستورالعملهاى مالياتى ستمگرانه و اجحاف آميز بود و هم در بعد اجرا و جمع آورى مالياتها.
حـرص و آزمـندى امويان در ثروت اندوزى و در تنگنا قرار دادن مردم به حدى بود كه آنان به مـاليـاتـهـاى مـتداول و كسانى كه ماليات بر آنان واجب بود بسنده نمى كردند. عبدالعزيز بن مروان دستور داد رهبانان را كه جزيه بر ايشان واجب نبود سرشمارى كنند و از ايشان نيز جزيه بگيرند.. آنان ، جزيه را ـ كه اختصاص به غير مسلمانان داشت ـ به مسلمانان نيز تـعـمـيـم دادنـد. گـروه زيـادى از مـردم ذمـّى در دوران امـويان با مطالعه اسلام به اين آيين روى آوردند. بعضى از آنان نيز براى رهايى از پرداخت (جزيه ) اسلام را برگزيدند. دولتمردان اموى كه تنها به منافع خود مى انديشيدند نه مصالح اسلام ، گرايش ذميان به اسلام را لطمه اى بـر اقتصاد دولت دانسته به فكر چاره جويى افتادند و تصميم گرفتند از تمامى كسانى كه قبلا ذمّى بوده سپس مسلمان شده اند، جزيه بگيرند..
يكى ديگر از شيوه هاى ثروت اندوزى امويان و وارد كردن فشار اقتصادى بر مردم اين بود كه آنان را مجبور كردند علاوه بر مالياتهاى رسمى ، سالانه مبلغى تحت عنوان (هداياى نوروزى ) به خزانه دولت بپردازند، آن سان كه به پادشاهان ساسانى مى پرداختند.
بـدعـتـگـذار ايـن سنّت ناپسند و ضد اسلامى ، معاويه بود. كارگزار وى در عراق تنها از مردم كـوفـه و اطـراف آن پـنـجـاه ميليون درهم از اين نوع ماليات را به زور از مردم گرفت و براى معاويه فرستاد..
ايـن فـشـارهـا و اجـحـافـهـا، زنـدگـى را بـر مـردم غـيـر قابل تحمل و آنان را وادار به شورش و قيام عليه دستگاه خلافت كرد.

حـكـمرانان اموى بويژه در دوران مروانيان در درون حكومت خود گرفتار اختلافات و كشمكشهايى شـدنـد و حـتـى گاه بر ضدّ يكديگر دست به شورش مى زدند. منشاء بيشتر اين كشمكشها علاوه بر قدرت طلبى دولتمردان ، اين بود كه بعضى خلفاى اموى براى منصب ولايتعهدى ، دو نفر را تـعـيـيـن مـى كـردنـد.. هـنـگـامـى كـه وليـعـهـد اول بـه خـلافـت مى رسيد، به جاى واگذارى خلافت به وليعهد دوم ، آن را به ديگرى واگذار مى كرد. اين مساءله موجب بروز اختلاف و درگيرى بين سران حكومت مى شد و دامنه آن به رده هاى پايين تر نيز سرايت مى كرد. شورش يزيد بن وليد، معروف به (يزيد ناقص ) عليه پدرش وليـد و قـتـل وى ،. و مخالفت مروان بن محمد با يزيد بن وليد. از جمله اين كشمكشهاست .
نـقـش ايـن عامل در سرنگونى حكومت امويان به حدّى بود كه وقتى از يكى از سران آنان درباره عـلت سـقـوط حـكومتشان پرسيده شد، گفت : علت اصلى آن ، اختلاف و كشمكش ما در ميان خودمان و اجتماع و يكپارچگى مخالفان عليه ما بود..
فـرصـت طلبان و عناصر ناراضى نيز كه براى نابودى حكومت ظلم و ستم اموى لحظه شمارى مـى كـردنـد، هـنگامى كه مى ديدند خود دولتمردان اموى دست به شورش عليه يكديگر زده اند، با طرف شورشگر همراه شده خليفه را عزل مى كردند.
در پـى بـروز ايـن عـوامـل و بـرخى عوامل ديگر، قيامها و شورشها يكى پس از ديگرى بر ضد حكومت اموى شكل گرفت ، تا جايى كه كنترل اوضاع از دست آنان خارج شد و مروان حمار، آخرين خـليـفه اموى در برابر انبوه سياه پرچمان خراسانى به رهبرى ابومسلم ، نتوانست مقاومت كند و نـاچـار بـه فـرار شـد و بـسـوى بـصـره گـريـخـت و در آنـجـا بـه قتل رسيد و بدين ترتيب پرونده حكومت هزار ماهه امويان براى هميشه بسته شد..