امـام صـادق (ع ) در نـخـستين خط مشى كلى خود از مسائل و كشمشكهاى سياسى جارى ميان امويان و عـبـاسـيـان و ديـگـر گـروهـهـا كـنـار، گـرفت . تلاش انقلابيون در دوران مبارزه اين بود كه آن حضرت را در جلسات خود شركت داده از وجود مبارك و موقعيت ممتازش به نفع خود بهره بگيرند؛ ولى آن حضرت در حدّ امكان شركت نمى كرد و چنانچه مصلحت را درشركت كردن مى ديد، موضعى برمى گزيد كه ديگران نتوانند از آن سوءاستفاده كنند.
امـام (ع ) در بـرابـر سـران عـباسى در دوران مبارزه موضع خاصّى اتخاذ نكرد و خود را از آنان دور نـگـهداشت ؛ تنها موضعى كه در قبال جريان آنان اتخاذ كرد اين بود كه با علم امامت از يك مـوضـوع غـيـبـى يعنى به قدرت رسيدن سفّاح و منصور پرده برداشت و با اين اقدام ، عواطف و احـسـاسـات آنان را به نفع خود برانگيخت و بدين وسيله زمينه فعّاليتهاى فرهنگى خود پس از به قدرت رسيدن آنان را فراهم ساخت .

واژه (تـقـيّه ) از (وقايه ) به معناى سپر گرفته شده و عبارت از تلاش پنهانى و انجام وظيفه در پوشش امرى ديگر است . تقيّه به عنوان يك ابزار و تاكتيك در زندگى سياسى و مبارزاتى بيشتر امامان عليهم السّلام براى اجراى سياستهاى اصولى در شرايط بحرانى و نامناسب مورد بهره بردارى قرار مى گرفت .
بـيشتر دوران امامت امام صادق (ع ) در جوّ اختناق و استبداد حكومت اموى و عباسى سپرى شد؛ از اين رو، آن حـضرت ناچار بود برنامه هاى اصولى و بنيادى سياسى و فرهنگى خود را در پوشش (تـقيّه ) به مرحله اجرا گذارد. اين تاكتيك در آن شرايط حساس سياسى بدان درجه از اهميت بود كـه حـضـرتـش آن را كـيـش خـود و پـدرانـش و بـرخـوردارى از آن را نشانه داشتن دين دانسته مى فرمايد:
(اِنَّ التَّقِيَّةَ دينى وَ دينُ آبائى وَ لا دينَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ).
تقيّه ، آيين من و پدران من است و آن كس كه تقيّه ندارد، دين ندارد.
از بـعـضـى احـاديـث اسـتفاده مى شود كه يكى از علل پا نگرفتن و يا به تاءخير افتادن حكومت اسـلامـى بـه رهـبـرى امـامـان (ع ) رعـايـت نـكردن اصل (تقيّه ) و افشاى امر حكومت و امامت از سوى بعضى از شيعيان بوده است . در روايتى امام باقر(ع ) به ابوحمزه ثمالى فرمود:
خـداونـد بـراى ايـن امـر(تشكيل حكومت علوى ) سال هفتاد را معين كرده بود؛ چون حسين بن على (ع ) كـشـتـه شـد، خـشـم خـداونـد بـر زمـيـنـيـان شـدّت يـافـت ؛ بـديـن جـهـت آن را سال 140 به تاءخير انداخت . ما اين موعد را براى شما گفتيم ولى آن را افشار كرديد و پرده اسـتـتـار ايـن راز را گـشـوديـد؛ از آن پـس خـداونـد بـراى آن نـزد مـا زمـان و مـوعـدى را مـعـيـن نكرد..
پـيـشـواى شـشـم در پـرتو(تقيّه ) موفق شد بر بسيارى از اهداف سياسى و فرهنگى خود دست يافته نقشه ها و توطئه هاى دشمن را خنثى كند؛ هر چند اجراى دقيق اين تاكتيك مستلزم آن بود كه اقـدامات سياسى و متعرّضانه آن حضرت و خصوصيات كمّى و كيفى حوادث و كارهاى انجام شده هـمـواره ـ چـه در زمـان وقـوع حـادثـه و چه پس از آن ـ در پس پرده خفا باقى بماند و در نتيجه بخش عمده اى از زندگى سياسى آن گرامى در صفحات تاريخ منعكس نشود..
ايـنـك بـا تـوجـه بـه اين مقدمه ، ابعاد و نمودارهاى مهم و برجسته زندگى سياسى فرهنگى و تربيتى امام صادق (ع ) را ـ صمن چند درس ـ تبيين مى كنيم .

بـرجـسـته ترين فراز دعوت امامان معصوم از جمله امام صادق (ع ) دعوت به امامت و پاسدارى از ايـن سـنـگر اساسى به عنوان تداوم بخش خط رسالت بوده است . امام صادق (ع ) در مقام ايفاى ايـن رسـالت الهـى در آن شـرايط حساس ، خود را در مرحله اى از مبارزه مى ديد كه مى بايست از يكسو، حاكمان زمان خود را نفى كند و از سوى ديگر، خويشتن را به عنوان صاحب حق واقعى ولايت و امامت معرفى نمايد.

      مرحله نفى امامت حكمرانان معاصر خود

1 ـ امـام صادق (ع ) در اين پيام رسانى مهمّ همراه نام خود نام پيامبر(ص ) و امامان و جانشينان آن حـضـرت را نـيـز بـرد و بـديـن وسيله ، سلسله امامت امامان و رسالت پيامبر(ص ) را بگونه اى مـتـصل و تفكيك ناپذير از يكديگر مطرح كرد و آن را از بى سابقه و بى ريشه بودن بيرون آورد.
2 ـ پـيـشـواى شـشـم بـراى ابـلاغ پيام امامت ، ايام و مراسم حج را كه نمايندگان طبيعى مردم از سـراسـر بلا اسلامى در مكه گرد آمده بودند، انتخاب كرد؛ آن هم روز عرفه در صحراى محدود عرفات كه تمامى حاجيان به صورت متراكم براى وقوف در اين سرزمين جمع اند.
يـك كـلمـه حـرف بجا در چنين محيطى مى توانست كارگسترده ترين شبكه ارتباط جمعى را در آن زمان انجام دهد.
3 ـ تـكـار پـيـام در چهار جهت و در جهت سه بار ، بيانگر اهتمام حضرت صادق (ع ) به موضوع پـيـام است . امام (ع ) در چگونگى القاى پيام امامت و تكرار آن ، عنايت داشته تا مردم آن را در حد يك رخداد عادى تلقى نكنند.
دربـرابـرافـراد: بـخـش اعـظـم فـعّاليتهاى امام صادق (ع ) در ارتباط با امامت را، تلاشها و رخـوردهـاى خـصـوصـى آن حضرت با افراد تشكيل مى داد. اين افراد يا واسطه ابلاغ پيام امامت بودند و يا خود در خصوص مساءله امامت مساءله دار بودند و حضرت ، آنان را به حق رهنمون مى ساخت . در ذيل براى هر بخشى ، يك نمونه ذكر مى كنيم .
ابوالصبّاح كنانى مى گويد: امام صادق (ع ) فرمود:
(نَحْنُ قَوْمٌ فَرَضَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ طاعَتَنا، لَنا اْلاَنْفالُ وَ لَنا صَفْو الْمالِ...).
مـا(امـامـان ) قـومـى هـسـتـيـم كـه خـداونـد بـزرگ ، اطـاعـت مـا را بـر هـمـگـان واجـب كـرده اسـت ؛ (انفال ) و (صفوالمال ) از آن ماست .
(انـفـال ) و (صـفـوالمـال ) در زمان رسول خدا(ص ) از آن آن حضرت است . و پس از در گذشت آن گـرامـى در اخـتـيـار جـانـشـيـنـان او قرار مى گيرد. امام صادق (ع ) با اين بيان ، خود را جانشين پـيـامـبـر(ص ) و حـاكـم فـعـلى جـامـعـه اسـلامـى مـعـرفـى كـرد كـه ايـن اموال بايد به وى سپرده شود و زير نظر او به مصرف برسد.
سـيـد بـن مـحـمـد حميرى مى گويد: من عقيده (غلات ) را داشتم و در مساءله امامت بر مذهب كيسانيّه و معتقد به امامت محمدبن حفنفيّه و غيبت او بودم و بدينسان سالها در گمراهى بسر مى بردم تا آنكه خداوند به وسيله جعفربن محمّد صادق (ع ) بر من منّت نهاد و به دست او مرا از آتش دوزخ رهايى بخشيد و به راه راست هدايت كرد . من با دلائل زيادى كه از از مشاهده كردم ، دانستم كه وى حجّت خـدا بـر مـن و برتمامى مردم زمانش ‍ مى باشد و او پيشوايى استا كه خداوند اطاعت و پيروى او بر همگان واجب كرده است ..
دانشگاه بزرگ جعفرى و دستاوردهاى آن
تاءسيس دانشگاه بزرگ جعفرى و ايجاد و گسترش رشته هاى مختلف علوم اسلامى و طبيعى در آن و نـيـز تـربـيـت گـروه زيـادى از افـراد مـسـتـعدّ، از مهمترين و بنيادى ترين فعّاليتهاى علمى ، فرهنگى و تربيتى امام صادق (ع ) به شمار مى رود.