--- پاورقى ---
1 ـ بحارالانوار ، ج 75 ، ص 71 .
2 ـ همان ، ج 77 ، ص 165 .
3 ـ تحف العقول ، ترجمه احمد جنتى ، ص 356 .
4 ـ نساء (4) ، آيه 83 ؛ و تحف العقول ، ص 228 .
5 ـ تحف العقول ، ص 228.
6 ـ تحف العقول ، ص 228.
7 ـ همان .
8 ـ تحف العقول ، ص 228.
9 ـ همان .
10 ـ نهج البلاغه ، فيض الاسلام ، نامه 31 ، ص 930 .
11 ـ تحف العقول ، ص 228 .
12 ـ آل عمران (3) ، آيه 118 .
13 ـ تحف العقول ، ص 230 ، چاپ حيدريه ، نجف .
14 ـ تحف العقول ، ص 230 ، چاپ حيدريه ، نجف .
15 ـ نهج البلاغه ، حكمت 341 .
16 ـ بحارالانوار ، ج 78 ، ص 178 .
17 ـ نهج البلاغه ، حكمت 39 .
18 ـ پنهان كارى در اسلام ، ص 54 .
19 ـ بحارالانوار ، ج 77 ، ص 180 .
20 ـ سفينه البحار ، ج 7 ، ص 589 ، انتشارات اسوه .
21 ـ نهج البلاغه ، حكمت 255 .
22 ـ غرر و درر ، ج 2 ، ص 288 ، انتشارات دانشگاه تهران .
23 ـ پنهان كارى در اسلام ، ص 56 . اين كلام را به امام كاظم عليه السلام نسبت داده اند .
24 ـ تحف العقول ، ص 228 ، چاپ حيدريه ، نجف .
25 ـ شاهد زير گرچه خيلى مناسبت با سياق كلى كتاب ندارد اما چون مطلب جالبى است به عـنـوان يـك نـمـونـه عـيـنـى و يـك واقـعـيـت مـلمـوس كـه چـگـونـه جـدل و اطـمـيـنـان ، مـوجـب فـاش شـدن مـهـمـتـريـن اسـرار بـمـب شـيـمـيـايـى آلمـان در جـنگ جهانى اول شد، در پاورقى جهت مزيد اطلاع ذكر مى كنيم :
22 آوريل سال 1915 م سلاح مخوف شيميايى گابر آزمايش شد.
در آن زمـان يـك نـفر فرانسوى به نام شارل لوسيتو در آلمان ساكن بود و چون سالها در آنجا مـانـده بـود زبـان آلمـانـى را مـانـنـد زبـان مادرى مى دانست و به تمام ريزه كاريهاى زندگى آلمـانها آشنا شده بود به گونه اى كه كمتر مورد سوء ظنّ قرار مى گرفت . از اين رو، دولت فرانسه هنگام جنگ از آن شخص به عنوان ماءمور مخفى خود استفاده كرد.
جـاسـوس فـرانـسـوى چـنـيـن كارش را شروع مى كند، او قبلاً با زحمات زياد متوجه مى شود كه محل تهيه گاز شهر ((مانهيم )) است و به جاسوسى در اطراف آن شهر و كارخانجات مى پردازد تـا بـالاخـره مـوفـق بـه شـنـاسـايـى كـارخـانـه مـى شـود و بـعـد بـه دنبال قطارى كه حامل محصول كارخانه بوده ، مى رود و متوجه مى شود كه گاز به كارخانجات كـروپ حمل مى شود. به دنبال محموله به شهر آسن مركز كارخانجات كروپ مى رود، ولى به عـلت وجـود مـوانـعـى كـه بـراى حـفـاظـت ايـجـاد شـده بـود، مـوفـق نـمـى شـود كـه بـه داخل كارخانه راه يابد؛ اگر او دستگير مى شد، همانجا بدون چون و چرا اعدام مى شد.
بـا وجـود تـمـام مـشـكـلات مـاءيـوس نـمـى شـود و بـا پـشـتـكـار و عـزم راسـخ كـارش را دنـبـال مـى كـنـد. از اتفاق ، در كافه اى با يكى از نگهبانان كارخانه آشنا مى شود و با زبان چرب و نرم ، نگهبان را به نوشيدن مسكرات دعوت مى كند. موقع نوشيدن ليوان چهارمى زبان نـگـهـبـان بـاز مـى شـود و مـى گـويـد: گـازهـايـى كـه بـه كـارخـانـه حـمل مى شود، براى ساختن گلوله هاى شيميايى سمّى است . لوسيتو با شيطنت و براى تحريك طـرف مـى گـويـد: امـّا ايـن كـار از نـظـر عـلمـى امـكـان نـدارد، چـون ايـن گـلوله هـا قـبـل از خـروج از دهـانـه تـوپ مـنـفـجـر مـى شـونـد و بـحـث و جدل بر سر اين موضوع بالا مى گيرد و سرانجام ، با شرط بندى بر سر دو هزار مارك بحث خـاتـمـه مـى يـابد و قرار مى گذارند كه نگهبان كارخانه كه اينك دوست عزيز و صميمى شده بـود، لوسـيـتـو را مـوقـع آزمـايـش گـلوله هـاى شـيـمـيـايـى بـه محل آزمايش ببرد.
روز آزمـايـش فـرا رسـيـد، نـگـهبان و جاسوس فرانسوى در محلى مخفى شدند، قطار اتومبيلهاى نـظـامـى بـا اسـكـورت مـسـلح وارد مـيـدان گـرديـد و امـپـراتـور ويـلهـلم دوم از اتـومـبـيـل پـيـاده شـد (اگـر آن مـوقع لوسيتو تفنگ دوربين دار داشت مى توانست مسير تاريخ را عـوض كـنـد) اركـسـتـر نـظـامى ، مارش راين را نواخت و بعد آزمايش گلوله ها شروع گرديد. چند گـلوله از تـوپـهـاى دريـايـى بـه طـرف گـله گـوسفندان شليك شد ابر سبز رنگى به هوا برخاست و گوسفندان بيچاره به زمين ريختند.
لوسـيـتـو بـا تـظـاهـر بـه خـوشحالى به رفيقش گفت : ((تو شرط را بردى من از اين باخت و پـرداخـت دو هـزار مـارك خـوشـحالم ؛ چون يقين دارم كه آلمان جنگ را خواهد برد.)) و بعد دست به جـيـبـش بـرد و دو هـزار مـارك به رفيقش داد، سپس گفت : ((به ياد چنين روز تاريخى و فراموش نشدنى آيا مى توانى يك قطعه كوچك از آن گلوله منفجر شده را به يادگار به من بدهى ؟))
نگهبان كه از دريافت دو هزار مارك خوشحال به نظر مى رسيد، گفت : مانعى ندارد، ولى بهتر اسـت مـن خود دنبال آن قطعه بروم چون اينها همه مرا مى شناسند و آنگاه قطعه را آورده به رسم يـادگـار بـه لوسـيـتـو داد. سـه روز بـعـد آن قطعه كوچك در پاريس در آزمايشگاه مشهورترين دانـشـمـنـد شـيمى يعنى پرفسور ((ادمون بل )) مورد آزمايش قرار گرفت و راز اسرار شيميايى آلمـانـيـهـا بـه دسـت فـرانـسـويـهـا كـشـف شـد. پـروفـسـور ادمـون بـل گـاز شـيـمـيـايـى را از نـوع اتـرنـزى كـلور ميتيل آسيد كلور و كاربنيك تشخيص داد كه ذره نـاچـيـزى از آن در تـكـه كـوچـك ارسـالى لوسـيـتـو بـاقى مانده بود. (جاسوسى صنعتى ، ژاك برژيه ، ترجمه رضا فرزانه ، ص 82 ـ 85 ، انتشارات جاويدان .)
26 ـ شرح نهج البلاغه ، ابن ابى حديد ، ج 20 ، ص 260 .
27 ـ غرور و درر ، ج 4 ، ص 610 ، انتشارات دانشگاه تهران .
28 ـ شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد ، ج 20 ، ص 33 .
29 ـ وسائل الشيعه ، ج 11 ، ص 461 ، باب امر به معروف و نهى از منكر .
30 ـ غرر و درر ، ج 3 ، ص 322 ، انتشارات دانشگاه تهران .
31 ـ مائده (5) ، آيات 101 ـ 102 .
32 ـ ((اُسـْكـُتـُوا عـَنـّى مـا سـَكَتُّ عَنْكُم فَاِنَّما هَلَكَ مَنْ كانَ قَبْلَكُمْ بِسُؤ الِهِمْ وَ اخْتِلافِهِمْ عَلى اَنْبيائِهِمْ))
33 ـ تـفـسير نمونه ، ج 5 ، ص 96 ؛ الميزان ، ج 6 ، ص 154 ؛ مجمع البيان ؛ درالمنثور ؛ والمنار ، ذيل آيه .
34 ـ ر . ك . الميزان ، ج 6 ، ص 150 ـ 151 ؛ و نمونه ، ج 5 ، ص 97 .
35 ـ تـفـسـيـر نـمـونـه ، ج 5 ، ص 99 ؛ المـيـزان ، ج 6 ، ص 155 ؛ و مـجـمـع البـيـان ، ذيل آيه .
36 ـ نهج البلاغه ، فيض الاسلام ، نامه 50 ، ص 982 .
37 ـ تحف العقول ، ص 228 ، چاپ حيدريه ، نجف .
38 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ، ج 20 ، ص 33 .
39 ـ بحار الانوار ، ج 75 ، ص 68 .
40 ـ غرر الحكم ، ج 5 ، ص 257، انتشارات تهران .
41 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 20، ص 342 .
42 ـ پنهان كارى در اسلام ، محمد فوزى ، ترجمه سرور دانش ، ص 61 .
43 ـ تحف العقول ، ص 229 ، چاپ حيدريه ، نجف .
44 ـ غرر و درر ، ج 4 ، ص 146 ، دانشگاه تهران .
45 ـ بحار الانوار، ج 74، ص 229.
46 ـ فرهنگ واژه هاى نظامى ، محمد كاظمى ، ص 249 .
47 ـ انبياء (21) ، آيه 40 .
48 ـ ر . ك : الرسول العربى و فنّ الحرب ، مصطفى طلاّس ، ص 344 .
49 ـ مـغـازى ، واقـدى ، ج 2 ، ص 642 ؛ مـغـازى ، مـتـرجـم ، ج 2 ، ص 489 ؛ والرسول العربى و فن الحرب ، ص 271 و 344 .
50 ـ مرّ الظّهران در دوازده كيلومترى مكه قرار دارد .
51 ـ مغازى ، واقدى ، مترجم ، ج 2 ، ص 608 ـ 622 ، تلخيص .
52 ـ غرر و درر ، ج 1 ، ص 271 .
53 ـ بحار الانوار ، ج 74 ، ص 186 .
54 ـ روزنامه جمهورى اسلامى ، مورخ 4 / 6 / 1369 .
55 ـ روزنامه جمهورى اسلامى ، مورخ 25 / 12 / 1369 .
56 ـ مغازى ، ج 1 ، ص 198 .
57 ـ توبه (9) ، آيه 47 .
58 ـ تفسير كبير ، فخر رازى ، ج 16 ، ص 82 .
59 ـ مائده (5) ، آيه 41 .
60 ـ تفسير كبير ، فخر رازى ، ج 11 ، ص 232 .
61 ـ ارشاد ، شيخ مفيد ، ج 2 ، ص 43 .
62 ـ توبه (9) ، آيه 120 .
63 ـ آل عمران (3) ، آيات 118 ـ 119 .
64 ـ همان .
65 ـ صف (61) ، آيه 61 .
66 ـ بقره (2) آيه 120 .
67 ـ مجمع البيان ، ج 7 ـ 8 ، ص 31 . ((گفته فرعون به ساحران بود . برخى هم گفته اند : گفته ساحران بوده است )) .
68 ـ طه (20) آيه 64 .
69 ـ ممتحنه (60) ، آيه 2 .
70 ـ نساء (4) ، آيه 102 .
71 ـ نهج البلاغه ، فيض اللاسلام ، خطبه 34 ، ص 113 .
72 ـ همان ، نامه 63 ، ص 1050 .
73 ـ همان ، خطبه 34 ، ص 113 .
74 ـ نساء (4)، آيه 71.
75 ـ تفسير قرطبى ، ج 5 ، ص 273 ، تفسير كشاف ، ج 1 ، ص 532 ؛ و تفسير نمونه ، ج 4 ، ص 3 .
76 ـ نساء (4) ، آيه 102 .
77 ـ تفسير نمونه ، ج 4 ، ص 3 .
78 ـ نساء (4) ، آيه 102 .
79 ـ تفسير نمونه ، ج 4 ، ص 99 .
80 ـ غرر الحكم ، ج 5 ، ص 344 .
81 ـ همان ، ج 4 ، ص 188 .
82 ـ همان ، ج 6 ، ص 293 .
83 ـ همان ، ص 273 .
84 ـ بحار الانوار ، ج 19 ، ص 246 ؛ تاريخ ابن خلدون ، ج 2 ، ص 20 ؛ سيره ابن هشام ، ج 2 ، ص 618 ؛ سيره حلبيه ، ج 2 ، ص 153 .
85 ـ گلستان ، باب اول .
86 ـ مغازى واقدى ، ج 1 ، ص 207 .
87 ـ تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 527 ؛ سيره حلبيه ، ج 2 ، ص 244 .
88 ـ التراتيب الاداريه ، ج 1 ، ص 255 .
89 ـ الجهاد و النّظم ، احمد شلبى ، ص 92 .
90 ـ همان ، ص 116 .
91 ـ سـنن ابو داوود ، ج 3 ، ص 42 ؛ تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 42 ؛ واسد الغابه ، ج 2 ، ص 279 .
92 ـ ر . ك . مـغـازى ، ج 2 ، ص 458 ؛ النـظـام العـسـكـرى ، مـحمود شيت خطاب ، ص 171 ، 173 .
93 ـ مغازى واقدى ، ج 2 ، ص 608 .
94 ـ وسائل الشيعه ، ج 11 ، ص 44 ؛ تاريخ ابن عساكر ، ج 6 ، ص 382 .
95 ـ غرر الحكم ، ج 2 ، ص 1 ، 7 .
96 ـ نهج البلاغه ؛ فيض اللاسلام ، نامه 50 ، ص 982 .
97 ـ تاريخ ابن اعثم كوفى ، ج 3 ، ص 184 .
98 ـ نهج البلاغه ، نامه 11 .
99 ـ همان ، نامه 3 .
100 ـ نهج البلاغه ، نامه 5 .
101 ـ همان ، نامه 43 .
102 ـ همان ، نامه 40 .
103 ـ همان ، نامه 44 .
104 ـ همان ، نامه 70 .
105 ـ اصول كافى ، ج 2 ، ص 160 .
106 ـ بصائر الدرجات ، ص 246 .
107 ـ عيون اخبار الرضا ، ج 2 ، ص 212 .
108 ـ اصول كافى ، ج 1 ، ص 498 .
109 ـ همان ، ج 2 ، ص 92 .
110 ـ كشف الغمه ، ج 2، ص 385.
111 ـ مجله نور علم ، ج 9 ، ص 50 .
112 ـ مناقب ابن شهر آشوب ، ج 4 ، ص 427 .
113 ـ وَاجـتـمـع المـسـلمـون بـمـرّالظـّهـران و لم يـبـلغ قـريـشـاً حـرف واحـد مـن مـسـيـر رسول الله (ص ) اليهم . (مغازى ، واقدى ، ج 2 ، ص 796 .)
114 ـ تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 58 .
115 ـ نهج البلاغه ، نامه 50 ؛ و وقعه صفين ، ص 107 .
116 ـ بـراى رعـايت اختصار در متن اصلى نگارش ، جزئيات و مدارك مورد نياز ، به نگارش اصلى الصاق مى شود. اين مدارك را پيوست مى نامند . (فرهنگ واژه هاى نظامى ، ص ‍ 93)
117 ـ بحارالانوار ، ج 19 ، ص 140 ؛ مغازى ، واقدى ، ج 1 ، ص 13 .
118 ـ مغازى ، ج 2 ، ص 458 .
119 ـ همان .
120 ـ نهج البلاغه ، نامه 11 .
121 ـ غرر و درر ، ج 3 ، ص 103 ، دانشگاه تهران .
122 ـ همان ، ص 23 .
123 ـ همان ، ج 1 ، ص 34 .
124 ـ همان ، ج 3 ، ص 327 .
125 ـ همان ، ج 1 ، ص 188 .
126 ـ بحار الانوار، ج 21، ص 125، و مغازى ، واقدى ، ج 2، ص 798.
127 ـ مناقب ، ابن شهر آشوب ، ج 2 ، ص 271 .
128 ـ فرهنگ واژه هاى نظامى ، ص 44 .
129 ـ بحارالانوار ، ج 21 ، ص 76 ، 84 و 82 ؛ و ارشاد ، شيخ مفيد ، ص 81 .
130 ـ مغازى ، واقدى ، ج 2 ، ص 644 .
131 ـ طبقات ، ج 2 ، ص 62 .
132 ـ مقتل مقرّم ، ص 221؛ و نفس المهموم ، ص 96.
133 ـ اعيان الشيعه ، ج 2، ص 151.
134 ـ كامل فى التاريخ ، ج 1، ص 200.
135 ـ الحـيـاه السـّياسيه للامام الرّضا(ع )، ص 214؛ عيون اخبار الرّضا، ج 2، ص 221؛ مسند الامام الرضا، ج 1، ص 187؛ و كشف الغمه ، ج 3، ص 92.
136 ـ مقتل الحسين ، مقرّم ، ص 219؛ و فتوح ، ابن اعثم ، ج 5، ص 145.
137 ـ نساء (4) ، آيه 83 .
138 ـ تحف العقول ، ص 321 ؛ تفسير برهان ، ص 396 ؛ و بحارالانوار ، ج 75 ، ص 84 .
139 ـ الميزان ، ج 5 ، ص 21 .
140 ـ بحار الانوار ، ج 75 ، ص 465 ، 467 . و ج 77 ، ص 91 .
141 ـ سَفينَه الْبِحار ، ج 2 ، ص 469 .
142 ـ مغازى ، واقدى ، ج 2 ، ص 506 .
143 ـ بـحـارالانـوار ، ج 2 ، ص 64 و 147 ؛ ج 44 ، ص 278 ؛ ج 75 ، ص 70 ؛ و سفينه البحار ، ج 7 ، ص 436 .
144 ـ بحار الانوار، ج 75، ص 85 ـ 86.
145 ـ آل عمران (3) ، آيه 112 .
146 ـ بحارالانوار ، ج 75 ، ص 86 .
147 ـ پنهانكارى در اسلام ، نوشته سرور دانش ، ترجمه محمد فوزى ، ص 73 .
148 ـ وسائل الشيعه ، ج 11 ، ص 44 .
149 ـ دعائم الاسلام ، ج 1 ، ص 359 .
150 ـ نهج البلاغه ، فيض الاسلام ، نامه 53 ، ص 1011 .
151 ـ التراتيب الادارى ، ج 1 ، ص 363 .
152 ـ تاريخ ابن عساكر ، ج 6 ، ص 382 .
153 ـ البـته بايد توجه داشت كه موارد مذكور از ديدگاه تاريخ اسلام است جنبه فقهى و فـتـوايـى نـدارد و جـنـبـه فـقـهـى احـكـام جـاسـوسـان ، نـيـاز بـه تـحـقـيـق و بـررسـى كامل دارد .
154 ـ سنن ابى داوود ، ج 3 ، ص 48 .
155 ـ همان .
156 ـ ارشـاد ، شـيـخ مـفـيـد ، ص 188 ؛ مـقـاتـل الطـالبـيـيـن ، ص 33 ؛ و فصول المهمه ، ابن صباغ ، ص 161 ، چاپ تهران .